Polscy Bośniacy, bośniaccy Polacy. Część 1 (1878 – 1914).

Obrazek tytułowy

 

Badając Bałkany niejednokrotnie można natknąć się na różne wątki łączące ten region z Polską. Wzajemne więzi obserwowane są na wielu płaszczyznach, jak na przykład kultura (co zaprezentował na przykład Grzegorz Fabin w artykule „Ale skąd Bregović zna „Prawy do lewego?”), polityka, czy historia. Każdy odnaleziony element, który w jakiś sposób łączy tak odmienne od siebie realia jest nie tylko fascynujący, ale również bardzo pomocny w lepszym zrozumieniu obu rzeczywistości. Poniższy tekst jest próbą przybliżenia Czytelnikowi prawdopodobnie jednej z najbardziej wyrazistych historii we wspólnych dziejach obu regionów – obecności Polaków w Bośni.

Akcja tej opowieści rozpoczyna się pod koniec XIX wieku, kiedy zarówno południowa część Rzeczpospolitej, jak i ziemie bośniackie znajdowały się w granicach Austro-Węgier. Wraz z okupacją Bośni przez Austriaków w 1878 roku¹ rozpoczął się proces podporządkowywania i przekształcania lokalnej administracji na wzór austriacki, czemu służyć miało między innymi przesiedlanie mieszkańców monarchii na nowo zdobyte terytoria. Wśród Niemców, Węgrów, Rumunów, Słowaków i Czechów znaleźli się również Polacy pochodzący z Galicji i Bukowiny.

 

Kraje koronne monarchii Austro-Węgierskiej

Źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Kraj_koronny#/media/Plik:Austria-Hungary_map-pl.svg

Legenda: 6 – Królestwo Galicji i Lodomerii, 2 – Księstwo Bukowiny, 18 – Bośnia i Hercegowina

 

Władze Austro-Węgier chciały poprzez ten proces doprowadzić do “ucywilizowania” Bośni. Pierwsza fala polskich imigrantów reprezentowana była więc przez pojedynczych członków inteligencji, absolwentów uczelni z Krakowa i Lwowa. Ich zadaniem było tworzenie od podstaw nowego aparatu państwowego i zarządzanie jego instytucjami. To właśnie oni mieli stanowić podwaliny pod nową elitę społeczną. W miejscowościach, gdzie we wczesnych fazach austriackiej kolonizacji dominowała ludność polska dochodziło do sytuacji, kiedy w trakcie, na przykład rozpraw sądowych posługiwano się głównie językiem polskim. Oczywiście zmieniało się to z czasem w wyniku napływu imigrantów z innych regionów Austro-Węgier oraz większej partycypacji w tych instytucjach lokalnej społeczności.

W drugiej kolejności starano się wpływać na jak największą liczbę polskich chłopów, których różnymi akcjami propagandowymi zachęcano do opuszczenia przeludnionej Galicji i rozpoczęcia nowego życia na ziemi bośniackiej. Biedni chłopi nie posiadający większych perspektyw na poprawienie swojego losu decydowali się na wielomiesięczną wędrówkę z całymi rodzinami. Z terenów między innymi współczesnej południowej Polski aż do Bośni (trasa Kraków – Sarajewo to odległość około 860 kilometrów!) wędrowali najczęściej pieszo lub ciągniętymi przez zwierzęta wozami. Do tak długiej wędrówki mieli się oni przekonać głównie ze względu na korzyści, które były im obiecane na miejscu. Każda rodzina miała otrzymać od 10 do 12 hektarów darmowej ziemi, drewno na budowę domów, ziarno na zasiew oraz miało im przysługiwać zwolnienie z płacenia podatków na okres 10 lat. Wszystko to pod warunkiem wybudowania domu w ciągu 3 lat, płacenia dziesięciny oraz przyjęcia obywatelstwa swojego nowego kraju. 

Początkowo osadnicy rzeczywiście otrzymywali darmową ziemię, z czasem jednak zaczęto wymagać od imigrantów opłat. Większość musiała zadowolić się terenami przylegającymi do lasów, które trzeba było wykarczować, aby mieć miejsce pod uprawy. Zanim udało im się wybudować od podstaw dom, sypiali pod gołym niebem i wznosili prowizoryczne szałasy z drewna i gliny. Zdarzało się również, że chłopi otrzymywali gotowe do zamieszkania domostwa, które pozostały po muzułmanach uciekających do Turcji przed austriackim panowaniem. Bośniacki sen dla większości emigrantów dość szybko okazywał się nierealnym wyobrażeniem. Powszechne były choroby, głód, a w asymilacji przeszkadzał brak znajomości lokalnego języka oraz duże różnice w sposobie życia i zwyczajach. 

Mimo wszystko, Galicjanie, jak miejscowi określali polskich osadników, przyczynili się do rozwoju poziomu bośniackiego rolnictwa. Przywozili ze sobą nowe metody uprawy i produkcji, narzędzia oraz technologie. Po ustabilizowaniu swojej sytuacji finansowej i zapewnieniu sobie podstawowych warunków bytowych zaczęli wznosić chlewy, obory, zmieniali prowizoryczne szałasy w prawdziwe domostwa. Oczywiście, jak to zawsze bywa w relacjach między kulturami, oddziaływanie nie było jednostronne. Polacy zaczęli rozumieć lokalny język, przyswajać pewne wzorce zachowań, zwyczaje i nawyki. Zasmakowali w rakiji, lokalnym pieczywie i nauczyli się wykorzystywać w kuchni mąkę kukurydzianą. Przyjęli również między innymi zwyczaj chodzenia na prelo, czyli wspólne (również polsko-bośniackie) spotkania wypełnione muzyką, śpiewem i rozmowami, odbywające się w trakcie ciemnych, zimowych wieczorów. Kwestią czasu było pojawienie się pierwszych mieszanych małżeństw.

Niektórzy przybysze decydowali się na przeprowadzkę do miast, jednak zdecydowana większość Polaków przybywających do Bośni zamieszkiwała tereny wiejskie. Osadnicy dołączali do już istniejących miejscowości lub tworzyli od podstaw nowe osiedla mieszkalne. Pierwszą polską wsią był założony w 1895 roku Celinovač. W kolejnych latach dołączały następne: 1896 – Donji Bakinci i Miljevići, 1898 – Gornji Bakinci i Miljevac, 1899 – Dubrava, Novi Martinac i Rakovac. Ostatnią polską osadą była założona w 1902 roku Grabašnica. Istniały również mieszane polsko-ukraińskie ośrodki, jak Lišaja, Gajevi, czy Devetina. Wynikało to ze wzajemnego sąsiedztwa Polaków i Ukraińców mieszkających na północnych skrajach monarchii Austro-Węgierskiej. Jeżeli chcielibyśmy wskazać główny ośrodek działalności i obecności Polonii bośniackiej, byłoby to zdecydowanie miasto Prnjavor, znajdujące się 50 kilometrów na wschód od Banja Luki. Jesteśmy również w stanie oszacować łączną liczbę Polaków zamieszkujących Bośnię w tym okresie. Z austriackiego spisu ludności przeprowadzonego w 1910 roku możemy dowiedzieć się, że 10 975 osób z tego terytorium zadeklarowało polskie pochodzenie, co stanowi około 0,6% ówczesnej liczby ludności całej Bośni i Hercegowiny. 

 

Prnjavor na współczesnej mapie Bośni i Hercegowiny

Źródło: GoogleMaps

 

Podsumowując pierwszy okres polskiej obecności na terytorium Bośni (1878-1914) należy zwrócić uwagę przede wszystkim na aspekt wtapiania się Polaków w lokalną kulturę. Przyjmowanie pewnych zwyczajów, przyrządzanie miejscowych dań oraz wstępowanie w mieszane związki małżeńskie skutkowało w dłuższej perspektywie coraz większym utożsamianiem się kolejnych pokoleń z ziemią, na której się wychowywali. Galicyjscy osadnicy zaczęli postrzegać Bośnię jako swoją drugą ojczyznę. W związku z tym z naszej współczesnej perspektywy możemy określać ich jako bośniackich Polaków – wciąż bardziej polskich, jednakże stopniowo utożsamiających się również z szeroko rozumianą „bośniackością”. 

 

Jeśli zainteresował Cię powyższy tekst, to zapraszam do komentowania poniżej lub pod odpowiednim postem na naszej stronie na facebooku. Kolejne części dotyczące późniejszych okresów obecności Polaków w Bośni będą pojawiać się tutaj regularnie.

 


¹ Co prawda oficjalna i pełna aneksja Bośni i Hercegowiny przez Austro-Węgry miała miejsce dopiero w 1908 roku, jednakże po kongresie berlińskim w 1878 roku tereny te znalazły się pod okupacją monarchii Habsburgów, która bez dłuższej zwłoki rozpoczęła administrowanie nimi. Do 1908 roku Bośnia i Hercegowina wciąż znajdowały się więc nominalnie pod zwierzchnictwem tureckim.


Bibliografia:

  • K. Dopierała, Polska diaspora na Bałkanach – Bułgaria, Jugosławia, Rumunia, w: “Polska Diaspora”, Kraków, 2001
  • K. Dopierała, Społeczność polska na Bałkanach, w: Polonia w Europie, praca zbiorowa, red. Barbara Szydłowska-Ceglowa, Poznań, 1992
  • J. Albin, Polacy w Jugosławii, Lublin, 1983
  • D. Bogetić, Stosunki jugosłowiańsko-polskie w trakcie dwubiegunowego odprężenia (1971-1975) Determinanty wewnętrzne i międzynarodowe, w: “Polska i Jugosławia po II WŚ”, red. M. Pavlović, N. Stamboliji, A. Zaćmiński, Bydgoszcz, 2016
  • P. Wawryszuk, Działalność Ambasady RP w Belgradzie w latach 1945-1950, w: “Polska i Jugosławia po II WŚ”, red. M. Pavlović, N. Stamboliji, A. Zaćmiński, Bydgoszcz, 2016
  • G. Djudjev-Małkiewicz, Jugosławia we wspomnieniach polskich przesiedleńców z Bośni i Hercegowiny po II WŚ, w: “Polska i Jugosławia po II WŚ”, red. M. Pavlović, N. Stamboliji, A. Zaćmiński, Bydgoszcz, 2016
  • Z. Biegański, Polsko-jugosłowiańskie relacje kulturalne w latach 1945-1948, w: “Polska i Jugosławia po II WŚ”, red. M. Pavlović, N. Stamboliji, A. Zaćmiński, Bydgoszcz, 2016
About The Author

Łukasz Rząca

Absolwent historii na UAM, miłośnik autostopu, technologii komputerowej i humanistyki. W Bałkanach najbardziej fascynują mnie ludzie - ich sposób życia, myślenia, spojrzenie na świat.

Add a comment

*Please complete all fields correctly

Zobacz także: